Memleket Yazıları ve Türkçe Zevki

“Hayatımızı Değiştiren Kitaplar” dosyamızın altıncı yazısını N. Cihan Karakurt yazdı.

***

Ben bir kurmaca okuruyum. Kurmaca dışında da hayli kitap okudum ve okumaya devam ediyorum fakat zihin dünyamı belli bir kıvama getiren, beni asıl etkileyen eserler her zaman roman ve öyküler oldu. Bunu söylerken bu iki türün dışında kalan kitaplara haksızlık etmek istemem. Öğrenme yolculuğumda ve yazıyla kurmaya çalıştığım irtibatta bana rehberlik eden yazarların isimlerini anmadan geçersem nankörlük olur.

Türkçesi ve hikâyeleriyle beni mest eden Peyami Safa, fikir dünyamı inşa eden Sezai Karakoç ve İsmail Kara bunların başında gelir. Edebiyata olan sevgimin sebeplerini bana Rita Felski, Terry Eagleton ve Tim Parks gösterdi. Salah Birsel’in denemelerinden aldığım tadı başka pek az yazarda buldum. Kısa öyküde kendimi yakın hissettiğim isim ise Etgar Keret oldu. Edebifikir’in Sen de Yaz bölümünde zikredilen kitapların ve yazarların her birine de çok şey borçluyum. Bu isimler yan yana konduğunda ortaya tutarlı bir liste çıkmıyor. Fakat bir okurun kütüphanesi doğal olarak bir antoloji olmamalıdır.

Bir kitap bir insanı nasıl değiştirebilir sorusuna gelirsek, ben böyle bir şey yaşamadım, bunu baştan söyleyeyim. Benim yaşadığım, bir aydınlanmadan çok yavaş yavaş büyüyen bir farkındalık. O yüzden hiçbir kitap, “Beni bir gecede aydınlattı ve sabah bambaşka biri olarak uyandım” dedirtecek etkiyi yaratmadı. Ancak Refik Halid’in, okuma sürecimi dönüştürmesi bakımından bahse değer olduğunu düşünüyorum. O yüzden hikâyeyi biraz başından ele alacağım.

***

Tuncay Birkan, Refik Halid’in 1938’de sürgünden dönüşünden ölümüne kadar Tan, Akşam, Yeni İstanbul ve Zafer gibi gazetelerde yayımladığı yazıları Memleket Yazıları adı altında on sekiz ciltte topladı. Hakkını vermek gerek, son derece özenle hazırlanmış, ciddi emek harcanmış kitaplar bunlar. İnkılâp Yayınlarının çıkardığı bu dizide, bir yazarın yirmi yedi yıllık gazete emeği konularına göre ayrılarak okurun önüne konmuş. Hamamdan suya, simitçiden eski İstanbul sofralarına, bir kelimenin yanlış kullanılışından savaşın yıkımına ve dünyanın gidişatına kadar uzanan bu geniş sahayı tek bir kitapta düşünmek elbette zor. Fakat ciltleri birbiri ardınca okuyanı şaşkınlığa uğratacak şey, konuların çokluğu içinde tek bir sesin hiç değişmeden devam edişidir. Yerinden fırlamış bir kaldırımdan bahseden Refik Halid ile dünya savaşından bahseden Refik Halid aynıdır. Aynı ölçü, aynı özen ve aynı yaygarasız ciddiyet içinde konuşur. Bugün okuduğumuz yazıların birçoğunda zaruretten doğmuşa benzeyen, bazen bir iddia kadar sert, bazense tamtakır olan bir muhteva darlığı var. Yine birçoğunda kelime ve kalıp tekrarlarıyla aynı üslup kekelemesini bulabiliyoruz. Aynı şekilde tek bir gözlemden bile mahrum kalan yazılar çok ve bu mahrumiyeti kesin yargılarla doldurma gayreti hemen belli oluyor. Refik Halid’in yazdıkları ise bütünüyle gözleme dayanıyor ve altı boş olan bir sözüne henüz rastlamadım.

Ben bu ciltlere dört yıl önce, bir akşam izlediğim edebiyat programının etkisiyle başladım. Refik Halid’i elbette çok önceden duymuştum ama ya okuma fırsatı bulamamıştım ya da o sıralar önceliklerim başkaydı. Her okurun hayatında böyle bekleyen kitaplar vardır. Bir gün onlara da sıra geleceğini düşünürsünüz ama o gün bir türlü gelmez. O günlerde editör olarak çalışıyor, bir yandan da kendi yazı hayatıma bir şey katmanın yolunu arıyordum. Programda konuşanlar onun Türkçesinden bahsedip hayatından birkaç anekdot anlattıklarında, okuma listeme dizinin ilk cildi Hep İstanbul’u ekledim. Türkçe zevki dediğimiz şeyi bu yazılardan öğrendiğimi söylersem sanırım abartmış olmam. Çünkü zevk dediğimiz şey kelime bilgisinden ibaret değil. Bir kelimenin cümlede nereye dâhil olacağını, bir sıfatın ne zaman fazla geleceğini, bir paragrafın nerede bağlanacağını bilmek de okuma zevkinin temel hususlarından. Refik Halid’in yazdıklarında bu bilginin bir kuralı yok ama sabit bir şivesi var. İstanbul Türkçesinin sokağa düşmeyen fakat kürsüye de çıkmayan ölçülü hali, onun kaleminde kendi kendine bolca yeten bir sadeliğe ulaşıyor. Zannedersem Refik Halid okuyan herkesin asıl tutulduğu yer de bu sadeliktir.

Bu ciltlerden bende kalanları bugün olanca açıklığıyla anlatabilirim. Su ve hamam bahislerinde, kaybolan bir âdetin bütün bir yaşayışın kayboluşu gibi anlatılışı mesela. Yine simitçiler üzerine yazdıklarında, en sıradan bir sokak satıcısının bir şehrin hafızasına dönüşmesi, Türkçenin ince anlam farkları üzerine yazdığı yazılarda, yanlış kullanılan bir kelimeye sohbet arasında laf açılmış gibi takılması, savaş yıllarına dair yazdıklarında ise sesini hiç yükseltmeden dehşeti hissettirmesi. Bunlar Karay’ın bende en çok etki bırakan yönleri.

Peki onu taklit ettim mi? Elbette ettim. Bir süre yazdığım her şeye onun gözüyle bakmaya, cümlelerimi onun cümlelerinin yanına koyup tartmaya başladım. Bu denemelerin çoğu bugün okunacak gibi değil tabii. Onda kendiliğinden doğan rahatlık bende bir özentiliğe döndü. Fakat bu başarısız denemeler bana özendiğim yazıların bir dağarcık işi olduğunu öğretti. Refik Halid’in arkasında yıllarca gördüğü, dinlediği, okuduğu koca bir şehir duruyordu. Benim arkamda ise birkaç okuma notundan başka bir şey yoktu. Yazıya bakışım da bu arada değişti. Eskiden küçük konuları küçük yazıların, büyük konuları büyük yazıların malzemesi sanırdım hatta bugün bile aynı yanılgıya düştüğüm oluyor. Editörlük masasında da bu bakış işime yaradı. En çok da buna sevindim aslında. O günden beridir bir metnin kıymetini başlık ya da konusu yerine yazarının ona ne kadar dikkatle baktığında aramaya başladım.

Hikâyelerini ise çok sonra okudum. Öyküyle hemhal bir okur için bu bir geç kalmışlık sayılır. Memleket Hikâyeleri’nde Anadolu kasabalarının memurunu, eşrafını, esnafını anlatan göz, diğer yazılarında tanıdığım gözün ta kendisi.

Bugün Refik Halid’in neden okunması gerektiği sorulsa önce Memleket Yazıları’ndaki marifetini anlatırım. Çünkü orada, gündelik hayatı anlatırken bile Türkçeyi nasıl zarif kullanabildiği, bir gazete köşesinin nasıl edebî bir forma dönüşebildiğinin en çarpıcı örnekleri var. Her şeyin bir çırpıda söylenip unutulduğu şu günlerde, her gün özenle yazabilen bir yazarın emeği başlı başına bir derstir.

Diziyi hâlâ bitirmeye uğraşıyorum. Bazılarını içlerinden seçmece olacak şekilde yeniden okuyorum. Masamda her zaman Refik Halid’den bir kitap durur. Ne zaman kötü bir yazı okusam yahut canım sıkılsa onu açar, birkaç gözlemini okurum. Bir kitapla hayatım değişti mi bilemem ama bugün bir Türkçe zevkim varsa bunu Refik Halid’in kitaplarına borçluyum. Bu da başlı başına bir değişim olsa gerek.

N. Cihan Karakurt

 

DİĞER YAZILAR

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir