
“Hayatımızı Değiştiren Kitaplar” dosyamızda yazarlarımız, hayatlarının bir yerinde kendilerine eşlik etmiş, düşüncelerine yön vermiş, iz bırakmış kitapları anlatıyor. Her yazı, bir kitabın hikâyesi olduğu kadar, o kitabı okuyan insanın da hikâyesi.
Dosyamızın ilk yazısını Nazlı Nesibe Kılıçoğlu yazdı.
***
koştum kaçtım kader beni ıskaladı
bütün gözlerin aynılığında
bir insan gördüm düşe benziyordu
ha kayıp derviş ha ibn khafaja
bir daha ben yani hiç’ten
Hayat hiç yolunda gitmiyor, yolunda gittiği anlar var mıdır ki zaten? Bu yüzden uzun süre düşünmem gerekti, zaten yolunda gitmeyen bir hayatın değiştirilebilme gibi bir yönü var mıdır ki ve hayatımızı değiştiren türden bir kitap? Yine de bu türden sorulara hep tek bir cevabım vardır: Derviş ve Ölüm.
Bu kitap, bu roman, ya da en doğrusu bu uzun soluklu şiir; onu okuduğum andan itibaren hep hayatımın en iyi, en kötü, en etkileyici, en her sıfatın niteleyebildiği “şey” kitabı oldu. Hatta bir zamanlar parasızlıktan başvurmak durumunda kaldığım iğrenç bir sektörün ik’sından “En sevdiğin kitap nedir, peki?” gibi gevşekçesine gelen soruya dahi kendimi tutamadan aynı cevabı verip, kendimi uzun uzun açıklayıp, insanları dehşete düşürdükten sonra haneme tecavüz edilmiş gibi hissettiğim o an da dahil.
Bu dakikadan itibaren yaşımı duyanların alay edeceği cümleler kuracak olmama rağmen kendimi durdurmayacağım. Lisenin ilk yıllarıydı, lise zamanı zaten ilk yıllarıyla biten bir şey olmasına rağmen, ilk yıllarıydı işte. Pek toydum. Beşincisi olduğunu anımsadığım yeni bir günlüğe başlayacaktım. Bosna yolculuğum yaklaşmak üzereydi ve korkunç bir rüya ile çalkalanıyordu bedenim. İlk nereden gördüğümü hatırlamadığım, sonrasında ise çevirmeni yazmadığından dolayı baskısını çok ahlaksız bulmamı hafifletmesi kabilinden, hiç de umursamadığım yüz temel eserde olmasını gerekçe göstererek okumaya başladığım bir kitaptı Derviş ve Ölüm. Hayatım, kimseyle paylaşamadığım bir boşluğun içinde yüzüyordu. İnsanların “büyük” sayabileceği şeyler yaşamamış olmama rağmen, içimde sayısız yası bastırmaya çalışarak geziyordum. Kimindi onlar hiç bilmiyorum. Nitekim birlikte yolculuk yaptığımız şair beni günler sonra Arnavutluk sokaklarında çevirip “Bu kederinin makul bir sebebi var mı, yoksa kederli görünmekten aldığın ayrı bir zevk mi nedeni?” diye sorduğunda her şey onun bana sinir olmasıyla biraz somutlaşmıştı. Benzer zamanlarda İsmet Özel’in kalp krizi yetmiyormuş gibi bir de beyin kanaması geçirip hastaneye kaldırıldığını hatırlıyorum. 12 Mart da yaklaştıkça İstiklal Marşı Derneği aklıma geliyordu ve kaderin ölüm için bu tarihi beklediği zannıyla geçmişti günlerim. Geriye dönüp baktığımda kendime yüklediğim tatsız bir şakadan fazla anlamı olmayan hatıraların, o anın içinde sembolik değeriyle beni nasıl boğduğunu da hatırlayabiliyorum.
Sanki o zamanlar hiçbir şekilde farkında olmadığım bir dönemeç vardı ve ben hızımı alamayıp birçok kere yere çakılarak geçebilmiştim onu. Yaralı dönüşten sonra büyük kayıplarım tekdüze görünen ama asla tahmin edilemeyen bir yerden hayatıma dahil olmaya başladı: ağır bir rüya, kaybın kendisi, Derviş ve Ölüm.
Bu yazı vesilesiyle Varlık’tan 1973 yılında çıkan kapkara kapaklı bir baskısını alıp yeniden okumaya başladım. Bir şeyler yazma fikri olmasaydı bile, birkaç haftadır okumaya deli gibi ihtiyacım olduğu bir dönemdeydim. Tozlu ve kararmış sayfaları aksıra, tıksıra çevirirken her satırında eksilmiş benliğimden mahzun bakışlarla karşılaştım. Buna daha fazla ne kadar dayanabilirim bilmiyorum ama devam edebilmek için dayanmak zorundayım.
İnsanın, mutlaka bir ya da bazı dönemlerde, hayatın kendisine topyekûn haksızlık ettiğini düşündüğü olur. Öyle büyür ki gırtlakta, nefes alamaz durumdadır. Belki hayatımın merkezine kalbimi yerleştirdiğimden, küçüklüğümden itibaren daha sık hissederim bu durumu. Yalnızca hayatın değil; tüm kurumların, iktidarların, zulümlerin ve kötülüklerin cürümlerini benim üzerimde işledikleri yanılgısına kapılırım. Oysa bütün bunların insana acıma gibi bir lüksü yoktur. Onlar yalnızca kendi varlıklarını idame ettirmekle meşguldürler. Atılan taşlardan bazıları kafanıza değebilir, bazen yalnızca bir sızı hissedersiniz bazen ise öldürülürsünüz. Hiçbir daim abartacak ya da merkeze alacak bir mesele yoktur. Tıpkı her gün hüküm giyen mahkumların arasına bir gün Meşa’nın abisinin denk gelmesi gibi… Yutulacak, boğulacak ya da atılacak bir taştır insanın avucundaki. Yine de insan, hep kendisine denk gelmeyen taşlar, dokunmayan yılanlar üzerinden rahatça konuşabilmesini bilir. Gün gelip de… Gün gelir de Ahmed Nureddin’in kardeşine tutuklama emrini veren Kadı Aynî efendinin kayınbabası ölüm döşeğinde yatar. Gün gelir de kayınbabanın önüne çıkıp ölüm üzerine her zaman inanarak söylediği laflara, derviş aniden inancını yitirir. Gün gelip de ölüm, dervişin yüreğinde hep tazelenen bir yaradan yer edinince…
Şiirde dediği gibi, “Ölüm Allah’ın emri,/ Ayrılık olmasaydı”. Kim Meşa’nın içinde taşıdığı sancının ölümle gelen bir ayrılık olmadığını iddia edebilir? Eceliyle öldü deriz, kendisine biçtiğimiz ihtiyarlık kıyafeti üzerine tam olup da hastalığıyla göçüp gidenler için. Yalnız hastalıkla göçüp gitmek bile, yeterli vakit geçirilmemişse şu vakitsiz dünyada, eceliyle kendisini hatırlatmaz bize. Hayatın çizgisine mutlaka bir kabahat bulunur, bir suçlu aranır. Hele Meşa’nın, ismi bile rahatsız edilmek istenmeyen abisi gibi sırf zihninden geçenlerden dolayı başını yitirenlerin trajik kaybı… Başka bir yerde doğmuş olsaydı, başka bir zamanda yaşamış olsaydı, başka yaşta kalsaydı, başka kimselerle tanış olsaydı… Kabulden ziyade hep bir “başka” yerleşir taşın acımasızca denk geldiği yere.
Ölüm, dinin nuru yani Nureddin için abisinde vücut bulmuştur fakat dervişlik nerede? Derviş kelimesiyle hiçbir daim tekil olarak Ahmed Nureddin’i Mevlevi dervişi olarak okuyamadım. Bu noktada önümde bir çark ve o çarka kapılan ya da kapılmamayı başaran bir “dervişlik” makamı durdu. Ahmed Nureddin’in adalet arayışında sistemin çarkında ezilmesi de bir dervişlik makamı haline geldi. Bir başarısızlık abidesi olarak okunan bu durum, aslında aciz bir insanın denemesi sonucunda elde edilen yenilgidir sadece. Kaçınılmaz sonucuna kapılacak olsa bile, deneme cesareti büyük bir erdemlilik sayılabilir. Ne zırvalıyorum?
Tarih boyunca “kurb-i sultan ateş-i suzandır” derler. Bu türden havalı deyişler insanın, âyetleri kendince yorumlaması gibi bir tehlike taşırlar içinde. Tarihsel bağlam, söylenen ya da kim için söylendiği ortadan kalkınca sözler manasız bir her anlamlılığa bürünür. O halde hem çarka kapılmamaya hem de kapılmaya Derviş ve Ölüm’ün yanı sıra bir şiir, bir masal ve iki film ile kısaca anlam yükleme cüretinde bulunmak istiyorum: hüsam efendi hoca, a man of integrity (inatçı bir adam), the adventures of abdi.
Öncelikle Mehmet Akif’in meşhur dervişini, Hüsam Efendi’sini bilen çok çıkar mı bilmiyorum. Belki böyle diyerek kendi bilmişliğimi üst perdeden kıyasa açıyorum, kim bilir. Hüsam Efendi kimse, Ahmed Nureddin günün sonunda o olamamıştır. Hayata karşı bütün seyirlerimin arasında çıktığım yol şu: ya bu deveyi güdersin ya bu diyardan gidersin. Ne tuhaf ki bu diyardan gitmek bir eylemlilik değil gibi geliyor artık, bu deveyi gütmek ise kan revan içinde kalma pahasına denemek, yenilmeyi baştan kabul etmek gibi… Ahmed Nureddin bu haksızlık yığınının biriktirdiği acıların tam içinden geçerek bir “mutedil” aramıştı. Hüsam Efendi ise onca senedir teptiği yolun, ömrünün sonuna yaklaşmasına rağmen, henüz sonundan uzak olmakla şikâyetlenmiş; geri dönerse de yandığının ilanını vermişti. Bundandır ki “kurb-i sultan ateş-i suzandır” dedik. Yine de bir çıkmaza düştüğümde ilk aklıma gelen Hüsam Efendi değil de Ahmed Nureddin olur. Ona bakarım, onu görürüm, onu bilirim, onu hissederim ve ona üzülürüm. Dizlerimi kırarım ve derim ki, ne kadar bana benziyor… Ahmed Nureddin, günlüğünün ilk sayfasında ismine dair söylediği gibi bu ismin ne anlam ifade ettiğinden öte ben olur, sen olur, öfkesine ve kırgınlığına yenilen insan olur.
“Hayır, teslim olmayacağım.
Bir insanın yapmak zorunda olduğu şeyi yapmazsam eğer, ellerim kurusun, dilim tutulsun, ruhum viran olsun.
Bundan sonra Tanrı, varsın kararını versin.” (s. 194)
Çok korkarım öyle olmaktan. Her doğduğum gün bir diğerine devrettiğinde dönüp tekrar düşünürüm. Tartarım ama terazim bozuktur, Ahmed Nureddin’in ya da inatçı bir adam olan Rıza’nın terazisi gibi. İkisi de oyunu kurallarına göre oynamayı bırakmak uğruna, oyunu tam kurallarına göre oynar ve “düşman”a dönüşürler. Ne kolay birkaç cümlede söylemesi… Öteki gelip bir de üzerine, e kardeşim demez mi, Aliya gibi “Savaş ölünce değil, düşmana benzeyince kaybedilir.” diye. Kısık sesimle içimden, şükür ki diyor, inanılan bir Rabbin terazisi var da sürekli bizim terazimizin ağırlığıyla değişmiyor dünya…
Çok korkuyorum bazen, hem olduğum kişi hem olacağım kişi olmaktan. Derviş bana kelimelerin insanın tam vurulası yerinden, kalbinden nasıl vurulabileceğini yeniden öğretti. Tam beş yıl sonra tekrar Bosna’ya gitme cesareti gösterdiğimde yerdeki devasa satranç tahtası üzerinde oynayan dedelerin yanında Meşa’nın heykelini görüp de istemsizce kafamı yaslayıp satranç oyununu seyretmiştim. Öyle istedim ki Rıza’nın japon balıkları yaşasın, Ahmed Nureddin ağabeyine yetişsin. İçimden bir ağlamaktır geldi, hep gelir ya yine geldi. İnsanın yazgısı sanki hep yenilmeye, koşup da düşmeye yazgılıymış gibi geldi. Korktum, korktum da sayısı onu geçen günlüklerimi bir gün okurlar da Hasan’ın dervişe dediğini derler diye: “Böylesine mutsuz olduğunu bilmiyordum. Istıraplı ruhu şad olsun.” (s. 495)
Mutsuz muydu derviş? Onu bilmem ama ruhunun ıstıraplı olduğu kesindi, Meşa’nın da öyle. Derviş ve ben; Madonna’nın – evet bildiğimiz şarkıcı – yazdığı çocuk öyküsündeki Allah’ın kulu yani Abdi gibiydik başta. Yaşlı ustası Ebi olmamız lâzımdı oysa, olanda hayır var deyip hep boyun eğmemiz gerekiyordu. Abdi gibi şüphelendik, sonra ondan daha isyankâr olduk. Mahzene düşmemize sebep olan yılanın, mahzende bizi ısıtmasıyla yetinemedik hiç. Etrafımızda dönen develeri gütmeye çalıştık, biz güttükçe büyüyüverdi develer. Bir baş sarsıntısındaki yıldızların nahifliğinde ve parlaklığında kalmadılar hiç. Derviş de ben de inanmayı mı beceremedik… Belki aciz ve haksız bir iddia olur bu. Yutamadığımız taşların karşısında onları göğsümüzden parça parça çıkarıp da nereye atacağımızı bilemedik belki. Terazimiz yanlış tartıyordu. Deveyle boğuştuk durduk, derdimiz belki neyin ne kadar şükür ne kadar haksızlığa boyun eğiş olduğunu bilemeyişimizdi. Ne var ki artık, dervişin adına da yalnız ben yaşıyorum.
“ey halkımın sevgili yerlisi
sürgün atına binmişsin hem de gururla
bu topraklarda, asaletinle
sen kalmıştın, sen de yorulmuşsun”
shabzade
Nazlı Nesibe Kılıçoğlu


4 Yorum