
Çehov, Korolenko’ya bir kül tablasını göstererek isterse ertesi güne onun hakkında bir hikâye yazabileceğini söylemiş. Bizim kül tablası da hep masanın üzerindeydi. Etrafında, bir hikâyeye konu olacaklarından habersiz birkaç yalnız adam oturuyordu.
Onlardan biri benim. Geçenlerde karikatürist oldum. Çizdim ve oldum. Bu kadar çabuk olduğuma bakmayın, öncesinde epey uğraştım.
Bir grup yalnız arkadaşız. Haftada bir, bazen iki haftada bir buluşuyoruz. Grubumuzun adı “Sıyırma Noktası”. Bazen ağlayıp sızlanıyor, masaları yumrukluyor, sigara üstüne sigara yakıp efkârlanıyoruz. Bazen de gülmekten karnımıza ağrılar giriyor. Sıyırmanın Türkçede birkaç hali var. Akıl sıyırır, biz bunu önlemek için toplanıyorduk. Paça sıyrılır, bunu umuyoruz. Bir de sıyrık vardı, ne derin bir yaradır ne de sağlam deri. Bizim dertlerimiz tam olarak buydu. Öldürmüyordu ama kabuk da bağlamıyordu. Çünkü her hafta birimiz kaşıyordu.
İlk zamanlar bizi üzen olayları konuşuyorduk. İş yerinde yaşadığımız bir olayı, ilişki durumlarımızı, kırıldığımız bir dostu… Kim ne demiş, neyi kastetmiş, hangi cümleden sonra ne değişmiş… Bir cümleden kırk anlam çıkarabiliyorduk. Sonuna nokta konmuş bir “Tamam.” bizde tek başına gündem maddesiydi. Noktasız “tamam” daha hafif bir suç sayılırdı. “Tmm” yazılmışsa zaten konuşacak bir şey kalmamıştı, dava düşmüştü. Mesajın kaç dakika sonra geldiği, son görülme saati, kalbin mi başparmağın mı bırakıldığı… Hepsini masaya koyar, bilirkişi heyeti ciddiyetiyle tek tek incelerdik. Sonunda oy birliğiyle bir karar çıkardı: Bir şey demek istemiş. Ne demek istediği bir sonraki toplantıya kalırdı.
Birbirimizi dinlemek iyi geliyordu. İnsanın derdinden anlayan biri olunca, taşıdığı yük biraz hafifliyor. Fakat aylarca aynı yerde dolaşmıştık. Acının her ayrıntısını biliyor, bundan sonra ne yapacağımıza bir türlü karar veremiyorduk. Bizim aynı dertleri konuşmakla geçirdiğimiz zamanda ecdat devlet kurmuştu, biz bir yuva kuramamıştık. Elde var sıfır.
Nihayet yazar, düşünür, âkil adamımız Tahir Tarık Balıkçı söze girdi: “Artık bu yarayı kaşımanın anlamı yok! Yar yerli yerinde kalsın. Biz yol alalım.” Tarık Tahir, bekârlığın kıdemlilerinden. Onun da bu konuda kurduğu cümleler tecrübeye dayanmıyordu.
Her buluşmaya bir uğraş ekledik. Bildiğimiz isim-şehir-hayvan oyununu kendimize uyarladık. Geceleri uyumaması ve bilge duruşu sebebiyle birimizi baykuşa, önüne geleni mideye indiren iştahı yüzünden diğerimizi Komodo ejderine benzettik. Bel fıtığıyla mücadele eden arkadaşımız ise sürekli uzanma isteği sayesinde deniz aslanı unvanını kazandı. Adamın zaten beli doğrulmuyordu, biz bir de hayvanlar âleminde ona yatılı kadro verdik.
Ardından birbirimizi Yeşilçam artistlerine benzettik. Hepimizin hayatı ayrı bir dram, ancak birbirimize yakıştırdığımız roller komediydi. Züğürt tesellisi de olsa insanın kendi derdine başka bir yüzle bakmasını sağlıyordu.
Sonra fıkralar yazdık, hikâyeler kurduk. En son karikatüre sıra geldi. Deneyelim, gülelim, eğlenelim dedik. Fakat masada bir şeyler üretmeye başladığımızda konuşmanın yönü değişiyordu. Birimizin çizdiği, ötekinin yazdığı önümüze geliyordu. Artık birbirimize yalnızca başımıza gelenleri anlatmıyor, olup bitene kendi sanatımızın diliyle yorum getiriyorduk.
Başımıza gelenlerin üzerinde her zaman sözümüz geçmiyor. Ancak onları nasıl anlatacağımız konusunda hâlâ bir payımız var.
Tahir Tarık abi çizimlerimi beğendi. “Sen bence çiz,” dedi. Ben de geçmişimi açtım.
“Abi, ben aslında ressam olacaktım. Babam, ‘Sanatçı adam aç adamdır. Yarın bir gün evlenirsen ailene nasıl bakarsın?’ derdi. Resim öğretmenimin ısrarları karşısında pes etmiş gözüktü. ‘Tamam oğlum, merak etme, seni sanat okuluna göndereceğim.’ demişti. Sözünü de tutmuştu kendince. Beni meslek lisesine yazdırmıştı. Sanatkâr olacağım derken zanaatkâr olmuştum.”
(Henüz evlenmedim. Babamın hesabında bu ihtimal yoktu.)
“Bu hikâyeyi çok dinledik, geç,” dedi Tahir Tarık abi ve ardından asıl meseleye dikkatleri çekti: “Sende her sanata ilgi var ama istikrar yok.”
Düşündüm. Resimle, fotoğrafla ilgilendim; hat, yazı, bağlama, tiyatro… İçimde karman çorman bir orkestra varmış gibi. Hepsi aynı adamdan vakit bekliyor. Bende ay sonunu. Montaigne, davranışlarımızın tutarsızlığı üzerine yazdığı denemesinde insanın yama yama parçalardan oluştuğunu, her parçanın her an kendi oyununu oynadığını söyler. Okuyunca rahatladım. Demek ki dört yüz küsur yıl önce bir Fransız da benim gibiymiş. Üstelik bu halinden bir kitap çıkarmayı başarmış. Gerçi onun bir şatosu, şatosunda da bir kulesi varmış. Kuleye çekilip yazmış. Benim kulem yok, mesaim var. Orkestranın provasını ya öğle arasına ya da mesai sonrasına bırakıyorum.
Tahir Tarık abinin tespiti doğru olabilir. Bir şeye başlarken duyduğum heyecanla onu sürdürürken göstermem gereken sabır her zaman birbirine yetişmiyor. Yine de bütün bu ilgileri istikrarsızlık başlığı altında topladığımda bir şeyler eksik kalıyor. Çünkü her sanatın bende başka bir yere dokunduğunu hissediyorum. Bir düşünce cümleye, bir duygu sese ihtiyaç duyuyor. Bazen bir yüzü uzun uzun anlatmak yerine birkaç çizgiyle karşıma almak istiyorum. Her birinde kendimden bir parça bulmam biraz da bundan.
İnsan tam olarak ne olacağına ne zaman karar verir? Bir şeyi sevdiğinde mi, onu iyi yaptığında mı, yoksa başkaları beğendiğinde mi? Kendime karikatürist dediğim gün çizgim hemen düzelmedi. Kalem, unvanımdan habersizdi. “Oldum” demek kolaydı. Çizmeye devam ettikçe bu sözün ne kadarını hak ettiğim ortaya çıkacaktı. İnsan, bir işin adını üstlenirken acemiliğini de kabullenmek zorunda. Oysa biz daha ilk denemede ustalık bekliyor, ikinci denemede yeteneksiz olduğumuza kanaat getiriyoruz. Üçüncü denemeye sıra gelmeden de mesleği bırakıyoruz.
Çocukluk, insanın sicilinin temiz tutulduğu tek dönem. Çocukken oynadığımız her oyunun sonunda hakkımızda bir hüküm verilmiyordu. Eğri bir ev çizdiğimizde mimarlıktan men edilmiyor, yamuk bir insan çizdiğimizde insanlıktan çıkarılmıyorduk. Şimdi ise beceremediğimiz tek bir çizgi yüzünden bütün yeteneğimizi sorgulayabiliyoruz. Kâğıda yalnızca bir yüz çizecekken kendi değerimizi de sınava sokuyoruz. Bir göz diğerinden büyük olunca içimizdeki mahkeme derhâl toplanıyor. Hâkim de biziz, sanık da. Savunma yapmaya fırsat kalmadan hüküm veriliyor: Yeteneksiz. Oysa ortada henüz tamamlanmamış bir eser var. Biz çoktan sanatçının cenazesini kaldırmışız.
Peki, bunca sanata duyduğum ilginin kaynağı nerede? Bu orkestranın şefini bulmak için geriye doğru gittiğimde babamı görüyorum. Kendimi bildim bileli bağlama çalar. Gençliğinde düğünlerde çalıp söylermiş. Boyayla kurduğum ilişkinin başlangıcında da o var. Babam boya ustasıdır. Çocukken canım sıkılmasın diye bana boyalar alır, birlikte resim yapardık. Benim çocukluğumda renklerin yanında onun elleri, türkülerin ardında ise onun sesi vardı.
Babamın korkusu, bu merakı meslek edinmemle ilgiliydi. Onun hesabında duvara sürülen boya evi geçindiriyor, tuvale sürülen boya evin geçimini tehlikeye atıyordu. Babamın gözünde sanat, prospektüsünde ilk yan etki olarak açlık yazan bir ilaçtı. Kendince beni korumaya çalışıyordu. Üstelik adımı da Ferdi Tayfur’a muhabbetinden koymuş. Ferdi Tayfur’un Gülhane Parkı konserinde kendinden geçmiş, üstünü başını yırtıp Allah’a dua etmiş: “Allah’ım, bana Ferdi Tayfur gibi karakaşlı, karagözlü, sesi güzel bir evlat ver. Sana söz veriyorum, adını Ferdi koyacağım.” Sanatla ilişkim, anlaşılan benden önce başlamış.
Adı bile bir konser hatırası olan insan, heveslerinin kime ait olduğundan ne kadar emin olabilir? Bir şeye kendi isteğimle mi yöneliyorum, yoksa sevdiğim birinin sesini orada yeniden duyduğum için mi? Bu iki istek zaman zaman birbirine karışabilir. Babamın elinden aldığım boyayı yıllar sonra yeniden elime alırken yalnızca bir renge uzandığımı sanmıyorum. O renk, birlikte geçirdiğimiz bir zamana da değiyor. Belki de bazı heveslerin uzun ömürlü olmasını sağlayan, içlerinde sakladıkları insanların hatırasıdır.
Sanatın insanın hangi boşluğunu doldurduğunu düşünüyorum. İçimde bazen adını koyamadığım bir sıkıntı beliriyor. Onu anlatacak cümleyi bulduğumda ya da birkaç çizgiye dönüştürdüğümde karşıma alabiliyorum. Kâğıda geçen şey, içimde dolaşırken olduğundan daha belirgin bir hal alıyor. Ona bakarken, onu bir başkasına gösterirken bir duygunun bana mahsus bir ceza olmadığını hatırlıyorum.
Yine de her hevesin altında bir yara aramaya gerek var mı? Babamın bağlama çaldığı her akşamı bir kedere bağlayamam. İnsan bazen merak ediyor, oyalanıyor, bir şeyin nasıl olduğunu anlamak istiyor. Acı çekmek sanat için yeterli olsaydı bizim grubun çoktan toplu eserleri çıkmıştı. Kalp kırıklığı bol. Dil bilgisi, çizgi, ritim ayrıca çalışılacak.
Otuzlu yaşların başında insanı bir telaş basıyor, geldik gidiyoruz. Şairin dediği gibi ömrün yarısını devirdik. Belki de çok daha fazlasını… Bu sebeple heveslerimi sanki benden sonra da kullanabilecekmişim gibi biriktiriyorum. Bir gün eşyalarım toplanırken açılmamış boyalar bulunabilir. Biri, “Hevesi vardı,” der. Kendime ayırdığım bütün o büyük gelecek, iki fırçayla birlikte bir poşete sığar.
Babamdaki bu merakın ona nereden geçtiğini bilmiyorum. Dedem tüccardı, elindekinin değerini hesaplardı herhalde. Diğer yandan babam da hesap adamı sayılırdı, yalnız onun hesabı duvarlaydı. Ben hâlâ içimdekinin hesabını tutamıyorum. Üç kuşaktır aslında aynı işi yapıyoruz: Bir şeyin karşılığını arıyoruz. Dedem terazide aradı, babam duvarda. Ben kâğıtta… Velhasıl, otuz iki yaşında babamdan bana geçen bu merak yeniden elime kalem tutuşturdu.
Yakup Ferdi Mehrekule


7 Yorum