
Bosna-Hersek, Endülüs ve Girit gibi beni kendine çektiğini düşündüğüm coğrafyalardan biriydi. Avrupa’nın kalbinde bir İslam beldesi olma özelliğini hâlâ koruyabilmesi, bu coğrafyayı özel kılan unsurların başında geliyor. Yakın geçmişte, sırf Müslüman oldukları için katliama uğrayan insanların yaşadıkları ise bugün ne yazık ki yeterince gündeme gelmiyor. Din ve kültürlerini koruyabilmiş olmaları önemsizmiş gibi gösterilmesine yol açıyor. Hâlbuki kin gütmeden yaşananları hafızada tutmak sağlıklı bir savunma mekanizmasıdır. Saldırmamak ancak saldırı gelirse en azından aynı şiddette cevap verirken tereddüt etmemek için canlı tutulması gereken hususların başında agâh olmak geliyor. Bosna halkının bunu başardığını söylemek mümkün. Türkiye ile kurulan bağ çok kuvvetli. Saraybosna’daki turistlerin çoğu Türklerden oluşuyor. Hatta bazı esnaflar Türkiye-Bosna Hersek İş Adamları Derneği’ne üye olarak bunu belli ediyorlar. Saraybosna’nın kalbi Başçarşı’ya gittiğinizde dükkanların girişlerinde bu bilgiyi görürsünüz. Bizim de dikkatimizi çekti. Bursa’daki Fomara Meydanı’nda yer alan sebilin aynısı Başçarşı’da da var. Hatta sebilin yer aldığı küçük meydancığın çevre düzenlemesi ve tasarımı Bursa Osmangazi Belediyesi tarafından kardeş belediye uygulaması kapsamında yapılmış. Dikkatlice bakarsanız bankların yanında ufak yazıyla Osmangazi Belediyesi amblemlerini görebilirsiniz. Eski Saraybosna’ya yüksekten baktığınızda şehir yerleşimi ve kurulumunun Bursa’ya çok benzediğini fark edersiniz. Evler tepelere yapılmış ve yeşillikle çevrelenmiş. Bayırların ve rampaların eğimiyle sokakların benzerliği de cabası. Şehrin ulaşım yükünün önemli bir kısmını Başçarşı’dan kalkan tramvay taşıyor. İlidza yani Ilıca’ya kadar giden bu hattı kullanmayan Bosnalının olmadığı düşünülebilir. Miljacka Nehri’nin diğer tarafında Bıstrık’tan kalkan elektrikli otobüsler de halk tarafından tercih ediliyor.
Pazartesi sabahı Saraybosna’ya erken saatlerde vardık. Havalimanından kalkan otobüs I. Dünya Savaşı’nın başlamasına sebep olan suikastın gerçekleştiği Latin Köprüsü’nün önünde bıraktı. Avusturya-Macaristan veliahtı ve eşini öldüren Gavrilo Princip’in bu hareketi görünür sebep olsa da bıraktığı iz ve anılar hâlâ varlığını sürdürüyor. Otobüsten iner inmez sac börek yemeye gittik. Buregdzinica Sac adlı börekçi ünlü olmasının hakkını veriyor. Hamura boğulmamıştı. Kıymalı harcına kalitesiz iç yağı katılmamıştı. Harcındaki soğan hiç rahatsız da etmedi. Kuzenimle beraber ister istemez gıda kalitesi ve güvenilirliği üzerine konuştuk. Belki de kendimizi yurtdışında kaliteli yiyeceğe erişeceğimize inandığımız için hiç rahatsız olmadık ama aynı usulle yapılan yiyeceği Türkiye’de yediğimizde muhtemelen sindirim sistemimiz epey zorlanacaktı. Eşyalarımızı yerleştirmek için konaklayacağımız yere vardığımızda konuşma kendiliğinden sona erdi. Eski bir Osmanlı konağını kiralamıştık. İşletme sahibini beklerken İngiliz iki turistle sohbet ettik. Kanadalılar gibi gevşek telaffuzları olmadığı için kolayca anlaştık. Manchester’dan geldiklerini ve Manchester United taraftarı olduklarını öğrendik. İşletme sahibi candan ve nazik olmaya çalışırken kabalığını örtmeyi başaramayan eski bir subay emeklisi gibiydi. Vratnik Kovacic Şehitliği’nin yukarısında kalan nezih bir yer. Kaldığımız yerin bahçesindeki meyve ağaçları taliplisi olmadığı için meyvelerini yere sermişti. Etrafı ve kalacağımız yeri iyice belledikten sonra Vratnik Meydanı’ndaki kapıdan geçerek merkeze indik. Başçarşı’nın içinde turlamaya başladık. Gazi Hüsrev Bey Camii buranın en haşmetli yapısı. Kendi konumumuzu tespit etmeye çalışırken gözlerimiz hep o minareyi aradı. Ferhadija Caddesi, Gazi Hüsrev Bey Camii’nin devamında Avusturya mimarisinin gözle görünür hale geldiği bir yer. Yığın halinde bir araya getirilmiş adeta gökyüzü ile insanın bağlantısını kesmeye çalışan yüksek taş binalar Başçarşı gibi çekim hissettirmiyor.
Öğleden sonra cevapi yemek için Zeljo’ya gittik. Küp küp kıyılmış beyaz soğan, kaymak, ızgarada ısıtılmış isli tandır ekmeği ve köfte. Övüldüğü kadar lezzetli bir sunum. Sipariş alınması biraz uzun sürse de servis hızlıydı. Kalktıktan sonra Boşnak kahvesi içmeye gittik. Sebil’in çaprazındaki Sasa adlı kahveci favori yerimiz oldu. Kahveyi birkaç dakikada yapıp getiriyorlar. Sunum çok sade ve şık. Kulpsuz fincan bakır zarfın içine yerleştiriliyor. Ağzınızın tatlanması için fincanın içine kürdan batırılmış halde lokum bırakılıyor. Kahve ise ayrı bir bakır cezvede yapılıp tepsiye yerleştiriliyor. Tamamlayıcı parça ise bir bardak su. Bu usule Osmanlı usulü diyebiliriz. Osmanlı’nın sembol içeceği kahveydi. Çay neredeyse hiç içilmezdi. İçildiği zaman da bitki çayları tercih edilirdi. Kahvehanelerin kültür coğrafyamızda çayhanelere dönmesi aslında Pers etkisidir. İsmi kahvehane kalsa da en çok içilen şey çay haline gelmiştir. Bugün Türkiye çayla özdeşleşmiş olsa bile bu suni ve devlet eliyle gerçekleştirilmiş bir özdeşleşme. Bosna-Hersek’te kahve içmenin ritüel halini koruması bu bakımdan çok kıymetli. İnsanları dışarıdan bakıldığında soğuk duruyor ancak iletişime geçtiğinizde konuşmaktan imtina etmezler. Konuşmayı devam ettirme konusunda da pek başarılı sayılmazlar. Sizi ancak yürekten benimsedikleri takdirde bunları kendiliğinden yapıyorlar.
Başçarşı’dan ayrılıp şehrin modern tarafında doğru yürüdüğünüzde sizi BBI Centar adlı alışveriş merkezi karşılıyor. Tam karşısında Veliki Park var. Burası aslında eski bir mezarlık. Lahitler hâlâ duruyor ancak üzerinde çocukların oynamasına müsaade ediliyor. Hiçbir şekilde koruma altına da alınmamış. En azından mezar olduğu belli olan yerlerin çevrelenmesi çok isabetli olurdu. Bu manzarayı görür görmez aklıma Gazi Hüsrev Bey Camii’nde başımı kıbleye çevirerek uzandığım için beni saygısızlık yapmakla itham eden Boşnak beyefendi geldi. Kendisini selefi olduğunu anladığım için ciddiye almamıştım. Ehli sünnet akaidine inanan insanlar çoğunluğu oluştursa da Balkanlardaki selefi itikada sahip kitlenin varlığı göz önüne alınmalı. Hatta Veliki Park’ın girişindeki kafe genellikle Hippilerin uğradığı bir yermiş. Adı da Hippi Cafe. Bunun bilinçli olarak yapıldığını düşünmek istemesek de biraz canımız sıkılmadı değil. Geldiğimiz güzergâhı takip ederek Ferhadija Caddesi’nin başına ulaştık. Burada, meşhur Sönmeyen Ateş’in önünde her zaman ziyaretçilere rastlamak mümkün. II. Dünya Savaşı’nda faşizme direnen Yugoslav halkının anısına 1946 yılından beri yanmaktaymış. Caddenin devamında ülkenin en büyük Katolik kilisesi var. Avusturya-Macaristan etkisinin bir sonucu olan yapıyı daha çok Hırvatlar ziyaret ediyor. Kutsal Kalp Kilisesi’nin geçtikten sonra Ferhadija Camii kendisini gösteriyor. Kot farkından dolayı biraz aşağıda kalmış gözükse de caddedeki Gotik etkiyi kırdığı söylenebilir. Bu caddede en sevdiğimiz yer Slasticarna Egipat oldu. Buraya aşağı yukarı her gün uğradık. Kremşanti aşağı yukarı tüm tatlılarda kullanılıyor. Benim favorim ihtişamsız lezzetinden dolayı trileçeydi. Tufahija da çok lezzetliydi ancak şerbetli oluşu ve kremşanti kullanılması onu ikinci sıraya attı.
Uçak yolculuğu ve yoğun mekân keşfi bizi yormuştu. Yarın Boşnak-Hırvat bölgelerini gezeceğimiz için erkenden istirahate çekilmeye karar verdik. Çarşıdan ayrılıp Vratnik mahallesine doğru yürümeye başladık. Konaklayacağımız yere varmadan solda Kovacic Şehitliği’nin çaprazında isimsiz bir pizzacı olduğunu fark ettik ancak daha sonra deneriz diyerek yolumuza devam ettik. Uyumadan önce Hırvatistan’a yakın yerleri ve Hırvat yerleşim bölgelerini de görebileceğimiz günübirlik bir tur şirketi ile anlaştık. Blagaj Tekkesi bu gezinin kalbi. Pocitelj ise çoklukla atlanan ve Evliya Çelebi’nin son Osmanlı köyü olarak andığı özel bir yerleşim. Mostar özgün yapısı dolayısıyla özellikle ve dikkatlice gezilmesi gereken bir yer. Boşnak ve Hırvatların bir arada yaşadığı Sırp etkisinden uzak bir mimarisi var. Tüm bunları aklımdan geçirirken uyuyakalmışım. Bosna-Hersek’in tılsımlı havası ciğerlerimizde iyice yer etmeye başlamıştı. Sanki çok tanıdık ama hiç görmediğimiz yerlerde gibiydik. Biz o coğrafyaya yabancı değildik ama coğrafya bizi nereden tanıdığını çıkarmaya çalışıyordu.
Muhammed Furkan Kâhya

