Kahve Akımları yahut Sosyal Kırılımlar Tarihi

Dünya tarihinin son yüz elli yılını modern psikoloji, Sanayi Devrimi ve toplumsal kırılmalar üzerinden anlatmam istenseydi, hiç tereddüt etmeden bunu kahve üzerinden yapardım. Kahve akımları yani nesil kahveciliği, kahvenin sosyal tarih yazımında mürekkepten farksız. İçtiğimiz kahvenin tadı, yeri ve amacı bize çok şey anlatıyor. Şu an üçüncü nesil kahvecilik revaçta olsa da birinci nesil ve ikinci nesil hâlâ hayatımızda. Kahve artık günümüzde yapay statüler bahşediyor. Elinde, karton bardağa konulmuş kahveyle geziyorsan şehirlisin. Evet bu doğru. Yirminci asrın başında seri üretim bantları ve yirmi dört saat çalışan fabrikaların kurulmasıyla altın çağını yaşayan sanayi devrimi köyden kente göçün işaret fişeğini yaktı. Geceyi dinlenmek yerine çalışmak için kullanmak isteyen sermaye sahipleri uyuyan insanları ayakta tutmak için kahveyi kullandılar. Dev tank ve kazanlarda günümüzdeki anlamıyla filtre kahveyi demlediler. Ve çok yüksek sıcaklıkta ısıtılmış büyük hazneli tankların içine püskürterek suyun buharlaşmasını sağladılar. Tankın dibine düşen kahve kristalleri bugün market raflarında gördüğümüz suda kolay çözünebilen granül kahvenin paketlenmemiş hali. Yüksek sıcaklıkta buharlaşan suyla beraber taze çekilmiş kahveye tadını veren uçucu yağlar da buharlaştığı için bu kahve kristalleri sadece kafein ve acı tat içerir. Fındık, çikolata ya da çiçeğimsi aromaları almanız mümkün değildir. Burada kahve fabrikaların hız ihtiyacının karşılanması için insanlara enerji veren tatsız tuzsuz bir içecekti. Fabrikanın çarkının dişlilerinden farksız olan insanları dinç tutan bir nevi motor yağı görevi görüyordu. Granül kahve gördüğümde yüzümün ekşimesinin sebebi hiçbir zaman tadı olmadı. Asıl sebep insanı ruhsuz bir makine gibi gören zihniyetin onu ödüllendirir gözükürken aşağılama araçlarından birisi olması.

Peki kahve gibi çabuk bayatlayan oksijenle temas ettiğinde hemen bozulabilen taze gelin hassasiyetindeki bir meyve çekirdeği nasıl oldu da kilometrelerce öteye taze olarak taşınabildi? Tereyağı endüstrisindeki vakumlama tekniği kullanılarak kahve çekirdeklerinin oksijenle teması kesildi ve oksitlenmesinin önüne geçildi. Bu sayede vakumlama tekniği üç vardiya sisteminin emniyet supabı haline geldi. Sermaye sahipleri, molalarda kahve içmeyi teşvik ettiler ve kafein bağımlılığının henüz adı konmamış olsa da bu durumdan faydalandılar. Zamanla üretim çılgınlığı doyuma ulaştı ve eviyle işi arasında sıkışan insanlar kahveyi farklı bir mekânda ve yavaşça içmek istediler. Aslında bu bir tür sosyal psikoloji dönüşümüydü. Sanayi Devriminin getirdiği hız ihtiyacı doyuma ulaştıktan sonra toplum daha doğal, sosyal ve kaliteli deneyim aramaya başladı. Ancak burada kahve görünür sebepti ve aslında amaçlanan serbest sosyalleşme ihtiyacının giderilmesiydi. Evde aile olmanın getirdiği sorumluluklar, işte çalışıyor olmanın getirdiği yükümlülükler vardı. Bu sıkışıklık insanları üçüncü bir mekân arayışına soktu ve ikinci nesil kahvecilik için uygun ortam oluştu. 1970’li yılların başında Hollanda’da kahve kavurmayı öğrenen Aldred PEET adlı bir girişimci Amerika’ya göç etti ve koyu kavurma tekniklerini kullanarak kahve dükkânı açtı. Bu mekân kahvenin yakıt ikmali yapılan bir içecekten ziyade sosyalleşme alanına giriş bileti niteliğine bürünmesinin ilk adımı oldu. Bu işletmede kahve kavurma ve sunma işlerini öğrenen birkaç Amerikalı Starbucks’ı kurdu ve ikinci nesil kahvecilik bu şekilde görünür oldu. Kahve içilen mekanlar sadece kahve satmadı. Standart sundu. Güvenilirlik sattı. Dekordan sunuma, ürün yelpazesinden kullanılan araç gereçlere kadar her şey belirlenmişti. Buna rağmen kahve içilen mekanlar çekici gelmeye başlasa da kahve doğası gereği herkesin içebildiği tatta değildi. Kahvenin sertliğini almak için latte, mocha, frappecino gibi çeşitler geliştirildi. Yetmeme ihtimaline karşı tatlandırıcı şuruplar kullanıldı. İkinci nesil kahvecilikte mesele hiçbir zaman kahvenin tadı ya da içimi olmadı. Üçüncü mekânın ayakta tutulması için bu yeni nesil etkileşim yerlerinin cazibesinin artırılması gerekiyordu. Sadece kahveye bel bağlamak riskliydi. Bunun için menülere kahve eşlikçileri ve kahvenin tadını kıran tatlar eklendi. Kahve acı mı geldi iki pompa vanilya ya da karamel şurubu sıkarız arkadaşlarınla sosyalleşirken ezbere el hareketleriyle içtiğin kahvenin tadı acı gelmez denildi. Dünyanın her yerinde aynı kahvelere erişmek isteyen insanlar için kahve türleri standardize edildi. Kahve içmeye giden herkes baristanın önünde muhakkak karamel ya da Hindistan cevizi şurubunun bulunduğunu veya yağlı sütün tezgâhın altındaki mini dolapta olduğunu biliyordu. Hatta espressonun sertliğine ayak uyduramayan yumuşak kahve müptelası Amerikalılar üzerine su döktüler ve americano denilen yeni bir kahve fikri ortaya çıktı.

Üçüncü nesil kahvecilik, kafelerin ve kahve mekanlarının fabrikalaşmış sosyalliğine tepki olarak doğdu. Buluşma noktaları, ilk randevular ve iş toplantılarının merkez üssü haline gelen kafeler tanımlanmış, sınırları çizilmiş sosyallik alanları olarak görülmeye başlandı. Modern, kültürlü ve şehirli birisi olmanın alamet-i farikası kafelere gitmek kabul edildi. Sıradanlaşma ve benzer ritüeller arasına sıkışan insanlar mikro detaylara dikkat etmeye başladı. İkinci nesil kahveciliğin dev şurup pompaları kahvenin gerçek ve doğal karakterini yok etmişti. Ve İnsanlar kahve dolu kupaya baktıklarında kahve ağacını hayal etmeye başladılar. Kahve çekirdekleri nereden geliyordu? Çiftçinin adı biliniyor muydu? Toprak yapısı nasıldı ve rakım seviyesi neydi? Bir kooperatif mi söz konusuydu yoksa tek bir çiftlikten alınan ürünler mi satılıyordu? Bu soruların cevabını merak eden insanlar Amerika Özel Kahve Derneği çatısı altında toplandılar. Peki bu soruların sorulma sebebi neydi? Tabii ki şeffaflık ve özgünlük arayışı. Birinci nesil kahve tüketen insanlar fabrika çarklısı olarak görüldüğü için kendisini özel hissedemedi. İkinci nesil kahve içenler benim içtiğim kahveyi herkes içiyor, gittiğim kafeye herkes gidebiliyor diyerek kendisini farklı ve ayrışmış hissedemedi. Buna tepki olarak üçüncü nesil kahvecilikte çekirdeğin kahve olana kadar her hususu detaylandırıldı ve insanlara özel hissetme imkânı sunuldu. Benim içtiğim çekirdek Küba’dan geliyor ya da şu rakımda üretiliyor ve tadı bu yüzden biraz daha bazik diyebilmek insanlara bir ayrıcalık olarak sunuldu. Kahvenin yetiştiği yörelere göre tadının değiştiği bir gerçek ancak doğal farklılıkların insana özel hissettirme amacıyla sunulması bir pazarlama hilesi. Kahve çekirdeği yetiştiği iklimdeki en ufak iklim ve atmosfer değişikliğinden etkilenir. Birkaç gün fazla güneş alması ya da birkaç gün fazla yağmur alması gövdesini ve asiditesini değiştirir, bunlar doğru. Ancak en nihayetinde içilen kahvenin gerçek aromasının ortaya çıkarılması için 90 derece civarındaki suyla sifon, chemex veya V60’ta demlenmesi yeterli. Hiçbir sene yağan yağmur veya güneşli gün sayısı birebir aynı olmayacağı için bir önceki senenin kahve çekirdeği de aynı tatta olmayacak. Bu hususlar bilinmesine rağmen rafine ve konsantre tat arayışı sunum piyasasını oluşturdu. Artık kahve zincirleriyle beraber butik kahveciler de görünür oldu. Çünkü baristalar kimyagerden farksızdı. İyi ekipman, kaliteli kahve, hassas demleme ve tecrübeli barista üçüncü nesil kahveciliğin olmazsa olmazları oldu.

Kahve birinci nesilde insanın ağzının tadını bozan bir motor yağı görevi görüyordu. İkinci nesilde serbest sosyalleşmenin aracı oldu. Üçüncü nesilde ise tadım hassasiyeti üzerine kurulmuş bir deneyim haline geldi. Kahvenin anlamı hiçbir zaman kendisiyle sınırlı olmadı. Asırlar önce de değişimlerin ve kırılmaların sembolüydü. Siyasal ve dini otoritelerin süzgecinden geçirilmemiş bilgilerin aktarıldığı ve orijinal tartışmaların yapıldığı kahvehanelerin kuruluş sebebi oldu. 16. ve 17. asırda klasik usullerle yapılıp içilen ince çekimli kahveler temiz suya ulaşma konusunda sorun yaşayan ve seyreltilmiş bira ve şarap içen Avrupalıların gözdesi haline geldi. Kahve içen insanlar felsefenin Latinceye muhtaç olmadığını ve aynı harflerle Fransızca olarak da yapılabileceğini fark etti. Kahve tüketildiği her ortama bir yenilik ve orijinallik getirdi. Bulunduğu ortamın entelektüel iklimini etkiledi ve atmosferi hemen değiştirdi. Kahve bizatihi orijinalliğin kendisiydi. Ve tüketildikçe orijinal fikirlerin ortaya çıkma ihtimali daha fazla olacak.

Muhammed Furkan Kâhya

 

 

DİĞER YAZILAR

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir